OTİZM SPEKTRUM BOZUKLUĞU (OSB)

Otizm spektrum bozukluğu (OSB); her bireyde farklı belirtilerle kendini gösteren, genelde sosyal etkileşim zorlukları, iletişim güçlükleri, tekrarlayıcı ve sınırlı davranışlarla kendini gösteren, değişken şiddette nörogelişimsel bir bozukluktur.

Sosyal  Etkileşim Zorlukları:Bu bulguların ön planda olduğu çocuklar sosyal ilişkileri sürdürmekte zorlanabilirler. Göz kontağı kurmakta, beden  dili okumakta, duygusal tepkileri anlamakta ve sosyal  etkileşimde bulunmakta sorunlar yaşayabilirler.

İletişim Güçlükleri: Bu bulguların ön planda olduğu çocuklarda; anlama, ifade etme ve iletişimde güçlükler görülür. Dil gelişimi gecikebilir, bazen de hiç gelişmeyebilir. Bazı çocuklar sınırlı ve tekrarlayıcı bir dil kullanırken bazı çocuklar daha ağır bir konuşma bozukluğu gösterebilirler.

Tekrarlayıcı ve Sınırlı Davranışlar: Bu bulguların ön planda olduğu çocukların sınırlı ilgi alanları vardır. Çoğunlukla elleri sallama, objeleri düzenleme, rutinlere aşırı bağlılık, dönen objeleri izleme gibi tekrarlayıcı davranışlar gösterirler.

Genelde OSB’li çocukların diğer insanlarla etkileşimlerinde farklılıklar vardır. Göz teması kurmazlar, jest-mimik kullanımı gibi sözsüz iletişimde zorluk yaşarlar. Konuşma  yetenekleri geç ya da sınırlıdır. Kolları sallama ve yüksek seslerden hoşlanmama gibi belirleyici ve tekrar eden belirtiler gösterirler.

Bazen belirtiler 1 yaşından önce başlarken, bazılarında normal psiko-sosyal gelişme olup “mama, baba” gibi ilk kelimeler söylendikten sonra gelişimde gerileme, duraksama fark edilebilir. OSB’nin çoğunlukla beynin yapısını ve işleyişini etkileyen sinir sistemindeki sorunlardan kaynaklandığı düşünülmektedir. 

OSB’nin çocuk yetiştirme türleriyle ve ailenin sosyo-ekonomik düzeyiyle herhangi bir ilgisi bulunmamaktadır.

OTİZM SPEKTRUM BOZUKLUĞUNUN NEDENLERİ

OSB’nin nedeni henüz tam olarak bilinmemektedir. Birden fazla nedenin bir araya gelmesiyle ortaya çıktığı düşünülmektedir. Olası nedenler arasında 

Genetik faktörler:Genetik yatkınlık OSB’de en güçlü faktördür. Aile içinde OSB var ise çocukta da ortaya çıkma olasılığı oldukça yüksektir. Ancak hangi genin OSB ye neden olduğu tam olarak bilinmemektedir.

Çevresel Faktörler:Hangi çevresel faktörlerin OSB’ ye neden olduğu tam olarak bilinmemekle birlikte örneğin annenin gebeliği sırasında geçirdiği bazı hastalıkların özellikle enfeksiyonların, annenin kullandığı toksik maddelerin, ilaçların, annenin yaşadığı ortamın, hijyen şartlarının bozuk olmasının OSB riskini arttırdığı düşünmektedir. OSB’nin ailenin çocuk yetiştirme şekli ya da sosyoekonomik durumu ile herhangi bir ilişkisi yoktur.

Beyin Gelişimi: OSB si olan çocukların beyin gelişiminin normal çocuklardan farklı olduğu düşünülmektedir. Genelde OSB’li çocukların baş çevresi diğer çocuklara göre biraz büyüktür. Beyin yapılarındaki ve bağlantılarındaki farklılıklar; sosyal etkileşim, dil ve iletişim becerileri üzerinde olumsuz etkiler yapabilir. OSB’li bireylerin önemli bir kısmında ( %35 gibi) beyindeki anormal elektrik hareketlerine bağlı nöbet, istemsiz hareketler, bilinç yitimi gibi nörolojik sorunlar görülebilir.

İmmünolojik Faktörler: Bağışıklık sistemi ile ilgili bazı durumların veya otoimmun hastalıkların bazı çocuklarda OSB gelişmesinde rol oynayabileceği düşünülmektedir. Ancak bu ilişki tam olarak açıklanamamıştır.

Diğer Faktörler:İleri yaşta anne baba olmak, gebelik sürecinde yaşanan olumsuzluklar, erken doğum, zor doğum, yeni doğan döneminde geçirilen sarılık ve enfeksiyon hastalıkları OSB gelişme riskini arttırabilir.

ÇOCUKLARDA OSB BELİRTİLERİ NELERDİR?

OSB’li çocuklarda hastalığının derecesine göre aşağıdaki belirtilerin bir çoğu görülebilir.

• Göz teması kurmazlar. Kursalar bile sürdürmezler.
• İsmine tepki vermezler.
• Aşırı hareketli veya hareketsiz olabilirler.
• Jest ve mimik kullanımı gibi sözsüz iletişim ya hiç yoktur ya da sınırlıdır.
• Duygusal durumu gösteren mutlu, üzgün, kızgın, şaşırmış gibi belirgin yüz ifadeleri yansıtmazlar.
• Çevreleri ile ilgilenmezler.
• Sarılma, okşama ve öpme gibi fiziksel temastan hoşlanmazlar.
• Konuşmada gecikme vardır.
• İnsanlarla iletişim yerine cansız varlıklarla ilgilenmeyi daha çok tercih ederler.
• Topluluk içinde yaşıtları ile diyalog kurmazlar, oyunlara katılmazlar, kendilerini izole ederler.
• Konuşmayı öğrenseler bile hep aynı kelimeyi tekrar ederler. Ekolali olarak bilinen kelimeleri ve cümleleri tekrarlama söz konusudur.
• El çırpma, sallanma, kendi etrafında ya da bir cisim etrafında dönme yaygın olarak görülür.
• Hareket eden nesnelere veya nesne parçalarına aşırı ilgi duyarlar.
• Gereksinimlerini sözle anlatmak yerine gereksinimlerini karşılayacak kişinin kolunu çekiştirerek derdini anlatmak çok yaygındır. 
• Biri onunla konuşurken bakmıyor ve dinlemiyor gibi görünürler.
• Yaratıcı oyunlar ve arkadaş edinmede zorluk yaşarlar.
• Konuşmayı iletişim aracı olarak kullanmazlar.
• Konuşma şekilleri ve ses tonları tekdüzedir. Kalıp gibi konuşurlar.
• İlgisiz şekilde her şeye gülebilir ve kıkırdayabilirler.
• Bir cismin bir parçasına takıntı yapabilirler (örneğin sürekli arabanın tekerleği ile oynamak gibi…) 
• Bazı objelere aşırı bağlanabilirler.
• Düzen takıntıları vardır. Rutinleri bozulduğunda hırçınlaşabilirler.
• Tekrarlayan bir hareketi sürekli yaparlar (örneğin el çırpma, zıplama, kendi etrafında dönme, sürekli öne arkaya sallanma, kanat çırpma gibi…) 
• Normal çocuklar gibi hayal kurarak oyun oynamazlar (örneğin arabalarını dizip sürekli tekerini çevirirler.)
• Sürekli aynı oyunları oynarlar.
• Bazıları çok inatçı ve hırçın olabilir. 
• Sosyal ortama girdiklerinde aşırı korkup tepki verebilirler.
• Sıklıkla yemek yeme bozukluğu gösterirler.
• Kendilerine ve etrafındaki eşyalara zarar verebilirler.
• Tehlikeye karşı duyarsızdırlar.
• Acıya karşı duyarsızdırlar.
• Yapılan espriyi veya imayı anlamazlar.
• Normal öğrenme metotlarına duyarsızdırlar.
• OSB’li kişilerde sıklıkla epilepsi görülebilir.

Bazı OSB’li bireylerde bazı şeyleri çok detaylı öğrenebilme, görsel ve işitsel hafızanın güçlü olması, matematik, bilim veya sanat gibi spesifik alanlarda çok başarılı olma gibi belirtiler de söz konusu olabilir. Ancak bu çeşit bireyler OSB’li çocuklar arasında çok ender olarak görülür. 

OTİZM SPEKTRUM BOZUKLUĞUNUN TEDAVİSİ VAR MI?

OSB’yi tamamen ortadan kaldıracak herhangi bir tedavi yoktur.

OSB’ de Tedavinin amacı kişinin yaşam kalitesini arttırmak, kişiye bilişsel ve işlevsel bağımsızlık kazandırmak ve ailenin tedavi sürecini yönetmesine yardımcı olmaktır. Dışarıdan gelen doğru ve yoğun uyaranlarla erken müdahale tüm gelişimsel hastalıklarda olduğu gibi OSB tedavisinde de en etkili yöntemdir. Beynin ilk üç yıl içindeki gelişimi ve öğrenme kabiliyeti çok hızlıdır. OSB’li çocukları erken tanımalı ve bu altın  dönemi geçirmemeye özen göstermeliyiz. Erken başlanan aile desteği ile birlikte çocuğun yeteneklerine ve ihtiyaçlarına göre hazırlanan bireysel ve grup özel eğitim programları günümüzde belirlenen tek tedavi yöntemidir.

OSB’DE TEDAVİ YÖNTEMLERİ

Erken Müdahale: OSB’ de erken tanı ve tedaviye erken başlamak yaşamsal öneme sahiptir. Erken yaşlarda başlanan özel eğitim programları ve terapiler çocuğun iletişim, sosyal ve davranış becerilerinin gelişmesine çok yardımcı olur.

Davranışsal ve iletişim terapileri: OSB’li çocuklarda istenmeyen davranışları değiştirmek ve yerine yararlı becerileri öğretmek için kullanılan bir tedavi şeklidir. Uygulamalı davranış analizi ile olumlu davranışları artarken olumsuz davranışlar azalır.

Bilişsel Davranışçı Terapi: OSB’li çocuklarda OSB’ye yaygın olarak eşlik eden anksiyete, depresyon ya da Obsesif-Kompusif bozukluk gibi hastalıklarda çocuğa düşünce kalıplarını tanımayı, olumlu davranışları teşvik etmeyi ve anksiyeteyi azaltmayı öğreten stratejiler sunan bir tedavi şeklidir.

Sosyal Beceri Eğitimi: OSB’li çocuklar  sosyal etkileşim becerilerinde güçlük yaşarlar. Sosyal beceri eğitiminde OSB’li çocuklara sosyal etkileşim, göz teması, mimik,jest ve ifadeler gibi sosyal beceri alanında odaklanma sağlar. Çocuklara sosyal ipuçlarını anlamayı ve etkili iletişim becerilerini öğretir.

Duyusal bütünleme Terapisi: OSB’li çocuklarda duyusal hassasiyet çok belirgindir. Bu tedavide çocuklara duyusal uyaranları işleme, düzenleme ve oyun sağlama becerileri kazandırılır.

İlaç Tedavisi: OSB’de ilaç tedavisi yoktur. Ancak eşlik eden bazı hastalıklarda ilaç tedavisi yapılabilir.Örneğin epilepsi, hiperaktivite, depresyon, opsesif-Kompulsif  bozukluğu varsa ilaç tedavisi denenebilir.

OSB’Lİ ÇOCUKLARI OLAN AİLELERİN EN ÇOK MERAK ETTİĞİ SORULAR

OSB genetik midir? Yapılan çalışmalar OSB’nin genetik geçtiğine dair kesin bir bulgu göstermemiştir. Ailelerinde OSB olan çocuklarda OSB görülme riski ailede OSB olmayan çocuklara göre biraz daha yüksektir. Kardeşlerden birisinde OSB varsa %3 oranında diğer kardeşlerde de OSB görülebilir.

OSB testi nasıl yapılır? Otizmi gösteren kesin bir test yoktur. Çocukların, diğer insanlarla iletişimleri, vücutlarını nasıl kullandıkları, değişikliklere adapte olup olamadıkları ve sözlü iletişimlerini değerlendiren gözleme dayalı bazı testler kullanılabilir.

OSB türleri nelerdir? Düşük işlevli otizmde zihinsel gerilik söz konusudur. Yüksek işlevli otizmde ise zihinsel gelişim normal ya da üstün olabilir. Bu form çok daha azdır.

Atipik OSB nedir? Otizm belirtisi gösteren ancak bu hastalık için yeterli tanı kriteri taşımayan hastalar “atipik otizm” olarak tanımlanır. Atipik otizmin iyileşme süreci daha kolay olabilmektedir. Tedavi sürecinde özel eğitimlerle çocukların becerilerini geliştirip, konuşmalarını güçlendirmesi hedeflenir.

Aşı OSB’ye neden olur mu? Dünya Sağlık Örgütü;bazı çocukluk aşılarının içinde bulunan etil cıvanın (thiomersal) vücutta yarılanma ömrünün bir haftadan daha kısa olduğu, cıvaya bağlı otizm ya da  kronik herhangi bir hastalığın görülmesinin söz konusu olmadığı bildirmiştir.

Kendi kendine konuşan çocuk OSB’li midir? Bebek gelişimi sürecinde kendi kendine konuşma sık görülen bir durumdur. Çocuklar yeni öğrendikleri şeyleri tekrar eder ve bu tekrarlar saatlerce sürebilir. Yeni kelimeler onları eğlendirir. Bu durumun otizmle karıştırılmaması gerekir. Otizmli çocuklar bir kelimeyi, bir soruyu günlerce tekrarlayabilir. Ebeveyn ne tepki verirse versin, otizmli çocuklar aynı kelimeyi anlamsızca tekrarlarlar.

Aşırı Televizyon İzlemek Çocuklarda OSB’ye neden olur mu? Televizyon izlemek ya da zun süreli ekran kullanımı sağlıklı bir çocukta otizme neden olmaz. Ancak yapılan araştırmalar 3 yaş öncesinde televizyon izleyen aşırı ekran kullanan çocukların bilişsel gelişimlerinin olumsuz olarak etkilendiğini, dil gelişimlerinin geciktiğini ortaya koymaktadır. Cep telefonu ve tabletlerle çocuğa yemek yedirmek, onu sakinleştirmek için ekran kullanmak, hafif olan otizm bulgularının derinleşmesine neden olabilir.

Oyun terapisi OSB’li çocuklar için faydalı mı? Oyun terapisi, davranışsal ve duygusal sorunlar yaşayan çocukların kendilerine yardımcı olabilmeleri için onlara destek veren bir terapi yaklaşımıdır ve otizmli çocukların tedavisinde çok etkin bir yöntemdir.

OSB’li çocuklar üstün zekalı mıdır? Zekayı problem çözme becerisi ve uyum kapasitesi olarak tanımlarsak, otizmli çocuklarda farklı düzeylerde problem çözme ve uyum zorlukları vardır. 

OSB’li çocukların görüntüleri birbirine benzer mi? Hayır, otizmli çocukların fiziksel görüntüleri birbirine benzemez.Otizme ait bir yüz görünümü söz konusu değildir. Her çocuğun ailesinden gelen farklı özellikler gösteren bir fizik yapısı vardır.

OSB’li çocuklar üstün yetenekli midir? Bazı otizmli bireylerde bazı şeyleri çok detaylı öğrenebilme, görsel ve işitsel hafızanın güçlü olması, matematik, bilim veya sanat gibi spesifik alanlarda çok başarılı olma gibi belirtilerde söz konusu olabilir. Ancak bu çeşit özellikler otizmli bireylerin  çok azında (%10 dan az) ender olarak görülür. 

OSB’nin ilacı var mı? OSB’de ilaç tedavisi yoktur.Ancak eşlik eden bazı hastalıklarda ilaç tedavisi yapılabilir.Örneğin epilepsi,hiperaktivite,depresyon,opsesif-Kompulsif  bozukluğu varsa ilaç tedavisi denenebilir.

OSB geçer mi? OSB bir ömür süren, eğitimlerle desteklenmesi gereken bir sorundur. Yoğun ve uzun bir eğitim süreci gerektirmektedir.

AİLELER OSB’Lİ ÇOCUKLARINA NASIL YAKLAŞMALIDIR?

Özel eğitim temelli bir tedavi ile OSB’li çocuklar kendi kendine yetebilir  ve toplumla uyumlu bireyler olarak yaşayabilirler.. Anne ve babalar OSB’li  çocuklarının herkes gibi düşünmediğini anlamalı ve bu durumu kabul etmelidir.

Anne ve babalar çocuklarının  düşüncelerini ve davranışlarını iyi gözlemleyerek çözmeli ve  öğrenmeli. Neye ne zaman tepki verdiğini takip etmelidir.

OSB’li çocuğun, kendi dünyasında mutlu olduğunu; örneğin parkta bir başka çocuğun onunla oynamadığı için üzülmediğini bilmelidir.

OSB’li çocuktan  beklentilerini doğru anlamalı, uzun soluklu bir döneme girdiğinin  farkında olmalıdır. Beklentilerini  aşağıya çekerlerse hem çocuk hem de aile mutlu bir yaşam sürerler.

Sevgi, sabır ve anlayışla…

Dr.Yılmaz Bay

Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Uzmanı